अडीअडचणीला कधीही उपयोग व्हावा म्हणून बँकेत मुदत ठेवीत पैसे ठेवणे ही बहुतेक सर्वांची सर्वसाधारण पद्धत. यामुळे पैसे शिल्लक राहतात आणि गरजेला उपयोगी पडतात. जोखीम कमी असते कारण बँकेतील ठेवी नियमानुसार पाच लाख रुपयांपर्यंत सुरक्षित आहेत. आजवरच्या अनुभवातून सरकारी बँकेतील ठेवी पूर्ण सुरक्षित आहेत कारण बँक अडचणीत आली तरी त्यांना सरकार मदतीचा हात पुढे करते. बँकेतील मुदत ठेवींवर मिळणारे व्याज हे सध्या 5 ते 7% च्या आसपास आहे. ज्येष्ठ नागरिकांना ते 8% आसपास मिळू शकते. महागाई वाढीचा वेग 6 ते 7% वरून खाली सरकत असल्याने हे दरही आता कदाचित कमी होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे यातून मिळणारा निव्वळ परतावा हा महागाई इतकाच अथवा कमी होण्याची शक्यता असल्याने बाजारात उपलब्ध असलेले विविध पर्याय त्यातून मिळणारा परतावा आणि जोखीम याचा आढावा घेऊया. आपल्याला पुरेशी रक्कम बँकेत मुदत ठेवीत ठेवावी पण हे करत असताना पैसे विभागून ठेवावेत. स्वीप इन पर्याय असल्यास त्याचा स्वीकार करावा. मुदतीपूर्वी ठेव मोडताना ज्या बँका कमीतकमी किंवा अजिबात दंड आकारत नाहीत त्यांना प्राधान्य द्यावे. बँक निवडताना सरकारी बँकांना प्राधान्य द्यावे, सहकारी बँकेत ठेवणार असल्यास त्या शेड्युल दर्जाच्या असाव्यात आता स्मॉल फायनान्स बँका निर्माण झाल्या असून त्या सरकारी आणि सहकारी बँकेहून अधिक व्याज देतात. ठेव विमा रकमेचा विचार करून त्यात योग्य रक्कम गुंतवता येऊ शकते. इतर पर्यायांचा विचार करताना ते पर्याय म्हणजे ‘मुदत ठेवी नव्हेत’ हे कायम लक्षात असू द्यावे. सध्या बाजारात उपलब्ध असलेले इतर पर्याय असे-
●अल्पबचत योजना- यातील मुदत ठेवी पोस्टात उपलब्ध असून त्यावरील व्याजदर बँकेतील व्व्याजदाराशी मिळताजुळता असून या ठेवी पूर्णपणे सुरक्षित आहेत.
●आरबीआय रिटेल डायरेक्ट – सरकार अनेकदा वेगवेगळ्या मुदतीचे कर्ज घेत असते त्यात भाग घेणे सोपे व्हावे म्हणून ही योजना सर्वसामान्य जनतेसाठी उपलब्ध असून वेळोवेळी त्यात भाग घेता येतो. यावर मिळणारा परतावा बाजारातील दाराशी मिळताजुळता असून ही कर्जे सुरक्षित आहेत.
●कंपनी मुदत ठेवी/ कर्जरोखे- यामध्ये गुंतवणूक केल्यास अधिक व्याज मिळते ठेवींच्या अटी, व्याजदर, मुदतपूर्व ठेव मोडण्याची पद्धत समजून घ्यावी. कर्जरोख्यांत गुंतवणूक करताना उच्च पतदर्जा विचारात घ्यावा. यात व्याज आणि मुद्दल यातील काहीच कदाचित परत न मिळण्याची शक्यता आहे हे ध्यानात असू द्यावे. कर्जरोखे बाजारात नोंदवले जात असतील तरी त्यांची तरलता खूपच कमी असते.
●कर्ज आधारित म्युचुअल फंड योजना- सध्या गुंतवणूक काळ,जोखीम आणि गुंतवणूक प्रकार यावर आधारित 17 प्रकारच्या कर्ज योजना म्युचुअल फंडांकडे आहेत. या प्रत्येकाचे काहीतरी वैशिष्ट्य आहे. उदा त्यातील गुंतवणूकीतील समभाग प्रमाण जसजसे वाढेल तसतसा परतावा अधिक मिळण्याची व जोखीम वाढण्याची शक्यता असते. ते सर्व नीट समजून घेतल्यास एक दिवस ते अनेक वर्षे कालावधीच्या असंख्य पर्याय उपलब्ध आहेत.
●रिट्स/ इनवीट मधील गुंतवणूक- विविध मालमत्ता प्रकारात किंवा पायाभूत सुविधांत थेट गुंतवणूक करणे सर्वसामान्य गुंतवणूकदारांना शक्य नाही. रिट्स हे युनिट आहेत त्यांना शेअर्सचा दर्जा आहे ते बाजारात शेअर्सप्रमाणे खरेदीविक्री केले जाऊ शकतात.
रिट्समधील गुंतवणूक ही पूर्ण होत असलेले मॉल, शॉपिंग सेंटर, दुकाने, हॉस्पिटल, ऑफिसेस यात केला जातो. त्यास स्वतंत्र करून त्याचा न्यास (ट्रस्ट) निर्माण त्यास मिळणारे भाडे/ लीज रक्कम वेळोवेळी गुंतवणूकदारांना वितरीत करण्यात येते. इनवीटची रचना अशीच असून फक्त त्यामधील गुंतवणूक महामार्ग, बंदरे, ऊर्जा प्रकल्प यात केली जाऊन त्यातून मिळणारे टोलच अथवा भाड्याचे उत्पन्न गुंतवणूकदारांना दिले जाते. यातून नियमित आकर्षक उत्पन्न आणि नोंदणी बाजारात झालेली असल्याने बाजारभाव वाढल्यास भांडवली नफा मिळण्याची शक्यता असा दुहेरी फायदा मिळण्याची शक्यता असते. त्याचबरोबर गुंतवणूक करताना भांडवल बाजाराशी संबंधित जोखीम त्यात आहे हे लक्षात ठेवावे.
●पीपीएफ- ही दीर्घ मुदतीची निवृत्तीसाठी भांडवल उभारणी करण्याची योजना आहे. याची मुदत 16 आर्थिक वर्षांची असून ती त्यानंतर पाच वर्षे कितीदाही वाढवता येते. 6 आर्थिक वर्ष पूर्ण झाल्यावर त्यातील रक्कम अंशतः काढून घेता येते. सध्या यावर मिळणारे व्याज 7.1% करमुक्त असून त्यात किमान वार्षिक गुंतवणूक ₹500 ते कमाल दीड लाख आहे. याचा योग्य तो वापर करून गुंतवणूकदार त्यात पैसे ठेऊ किंवा काढून घेऊ शकतात. यात पैसे ठेवून ते अडीअडचणीत उपयोगी पडू शकतात. यातील रक्कम पूर्णपणे सुरक्षित आहे.
●एनपीएस- ही सुद्धा एक निवृत्ती नियोजनाची योजना आहे. यात टियर एक आणि टियर दोन अशी खाती असून टियर एक हे निवृत्ती नियोजन खाते आहे तर टियर दोन हे बचत खाते आहे. यातील गुंतवणूक म्युचुअल फंड योजनांच्या प्रमाणे केली जाऊन ती कोणत्या पद्धतीने केली जावी, फंड मॅनेजर कोण असावा हे गुंतवणूकदारास ठरवता येते. यातील टियर एक मधील पैसे विशेष कारणासाठी 4 वर्षातून एकदा असे एकूण 5 वेळा काढता येतात तर टियर दोन मध्ये ते कधीही, कितीही आणि जरूरीनुसार वेळोवेळी काढता येतात. योजनेतील किमान गुंतवणूक दोन हजार रुपये असून कमाल गुंतवणूक मर्यादा नसल्याने तसेच हे खाते वयाची 85 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत वापरता येत असल्याने गुंतवणूकदार त्याचा मुदत ठेवींस चांगला पर्याय म्हणून उपयोग करून घेऊ शकतील. यातील पैसे काढून घेण्याचे अनेक कल्पक पर्याय गुंतवणूकदारांना उपलब्ध आहेत. दीर्घ मुदतीत जोखीम कमी होत असल्याने या खात्याचा वापर अधिक चांगल्या क्षमतेने कसा करता येईल ते आपल्या गुंतवणूक सल्लागाराकडून समजून घ्यावेत.
थोडक्यात पण महत्त्वाचे-मुदत ठेवी गरजेच्या आहेत,
जेव्हा
●पैशाची तात्काळ गरज आहे
●जोखिमक्षमता अत्यंत कमी आहे
●निश्चित स्थिर उरपन्नाची गरज आहे मुदत ठेवी अपुऱ्या आहेत,जेव्हा
●मोठी दीर्घकालीन उद्दिष्टे आहेत
●महागाईवर मात करणारा परतावा हवा आहे
●निवृत्तीसाठी तयार व्हायचे आहे
बँकेतील मुदत ठेवी बर्यापैकी सुरक्षित असल्या तरी त्यातून संपत्तीत वाढ होण्याची शक्यता कमी असल्याने- सुरक्षितता, करनियोजन आणि दीर्घकालीन वाढ यांचा विचार करून अन्य पर्यायाशी त्यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे.
©उदय पिंगळे
अर्थ अभ्यासक
(लेखक मुंबई ग्राहक पंचायत या स्वयंसेवी ग्राहक संघटनेचे क्रियाशील कार्यकर्ते असून संस्थेच्या मध्यवर्ती कार्यकारणीचे सदस्य आहेत, याशिवाय महारेराच्या सामंजस्य मंचावर मानद सलोखाकार म्हणूनही कार्यरत आहेत.
लेखातील मते पूर्णपणे वैयक्तिक आहेत)
